ĂN THỊT ĐỘNG VẬT RỪNG VÀ NGUY CƠ LÂY BỆNH

Trong nhiều nền văn hóa, thịt động vật rừng từng được xem là “đặc sản”, gắn với sự hiếm và niềm tin rằng chúng bổ dưỡng hơn thực phẩm thông thường. Nhưng trong vài thập kỷ gần đây, các nghiên cứu dịch tễ học và sinh thái học cho thấy việc săn bắt, buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã không chỉ đẩy nhiều loài đến bờ tuyệt chủng mà còn làm tăng nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở người.

Đa số bệnh mới nổi đến từ động vật

Trong y học hiện đại, "zoonosis" tức bệnh lây từ động vật sang người, là khái niệm trung tâm khi bàn về dịch bệnh mới. Đây là các bệnh do virus, vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc nấm gây ra và có thể lây sang người qua tiếp xúc trực tiếp, thực phẩm, nước hoặc môi trường.

Theo World Health Organization, khoảng 60% các bệnh truyền nhiễm ở người có nguồn gốc từ động vật, và khoảng 75% các bệnh truyền nhiễm mới nổi trong vài thập kỷ gần đây thuộc nhóm này.

Một nghiên cứu tổng hợp đăng trên tạp chí Nature đã phân tích hơn 300 sự kiện bệnh truyền nhiễm mới nổi trong giai đoạn 1940 đến 2004 và cho thấy phần lớn có liên quan đến động vật, đặc biệt là dơi, linh trưởng và các loài gặm nhấm.

Khi con người tiếp xúc ngày càng nhiều với động vật hoang dã, nguy cơ các mầm bệnh vượt qua rào cản loài, hay còn gọi là spillover, cũng tăng theo.

Chuỗi tiếp xúc trong “thịt rừng”

Nguy cơ không chỉ xuất hiện trên bàn ăn. Cả chuỗi tiếp xúc từ săn bắt, vận chuyển, buôn bán đến giết mổ và chế biến đều tiềm ẩn rủi ro.

Trong các khâu này, con người dễ tiếp xúc với máu, nước bọt, phân hoặc dịch cơ thể của động vật, tạo điều kiện cho virus và vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể. Ở các chợ buôn bán động vật hoang dã, nhiều loài vốn không gặp nhau trong tự nhiên lại bị nhốt chung trong không gian hẹp và điều kiện vệ sinh kém. Virus vì thế có thêm cơ hội lan truyền giữa các loài và thích nghi với vật chủ mới trước khi lây sang con người.

Lịch sử đã ghi nhận nhiều dịch bệnh lớn có liên quan đến động vật hoang dã. HIV được cho là bắt nguồn từ virus ở tinh tinh và lây sang người thông qua việc săn bắt thịt rừng. Các đợt bùng phát Ebola có liên quan đến dơi và linh trưởng hoang dã. Dịch SARS năm 2003 được xác định có nguồn gốc từ coronavirus ở dơi và lây sang người thông qua vật chủ trung gian như cầy hương.

Đối với COVID-19, nguồn gốc chính xác của virus vẫn đang được nghiên cứu. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy virus SARS-CoV-2 có quan hệ di truyền gần với các coronavirus ở dơi.

Việt Nam trong mạng lưới buôn bán động vật hoang dã

Đông Nam Á là một trong những vùng có đa dạng sinh học cao nhất thế giới, đồng thời cũng là điểm nóng của buôn bán động vật hoang dã.

Việt Nam vừa là nơi tiêu thụ vừa là điểm trung chuyển trong nhiều tuyến buôn lậu động vật hoang dã sang các thị trường khác. Các loài thường bị nhắm đến gồm tê tê, rùa, rắn, khỉ và nhiều loài chim rừng.

Tê tê là ví dụ điển hình. Theo dữ liệu từ CITES và các tổ chức giám sát buôn bán động vật hoang dã, trong giai đoạn 2000 đến 2019 lực lượng chức năng trên thế giới đã thu giữ gần 900.000 cá thể tê tê hoặc sản phẩm từ tê tê trong các vụ buôn bán trái phép. Nhiều vụ trong số đó có liên quan đến các tuyến vận chuyển qua Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Hệ sinh thái bị xáo trộn và nguy cơ dịch bệnh

Nguy cơ không chỉ đến từ con vật bị giết. Phá rừng, chuyển đổi đất sang nông nghiệp và mở rộng hạ tầng khiến con người và động vật hoang dã sống gần nhau hơn.

Khi hệ sinh thái bị xáo trộn, cấu trúc quần thể động vật cũng thay đổi. Một số loài mang nhiều mầm bệnh như chuột hoặc dơi có thể tăng nhanh về số lượng, làm tăng khả năng virus lây sang người.

Một bữa thịt rừng có thể chỉ là cuộc vui ngắn ngủi. Nhưng trong bức tranh rộng hơn của hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng, nó có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi dẫn đến khủng hoảng y tế và sinh thái.

(Nguồn: Tổng hợp)