SỰ SUY YẾU CỦA 3 VÀNH ĐAI RỪNG NHIỆT ĐỚI LỚN NHẤT HÀNH TINH

3 vành đai rừng nhiệt đới lớn nhất hành tinh gồm Amazon, Congo Basin và Đông Nam Á đang suy yếu cùng một thời điểm. Đây là điều chưa từng có tiền lệ trong lịch sử hiện đại của Trái đất. Những khu rừng này vốn đóng vai trò như bộ điều hòa khí hậu toàn cầu, duy trì chu trình nước, hấp thụ carbon và giữ cho các vùng nhiệt đới hoạt động ổn định. Khi từng khu vực suy yếu, hệ thống khí hậu có thể chịu đựng bằng cách dựa vào hai khu rừng còn lại. Nhưng hiện nay cả 3 đều xuống dốc cùng lúc, khiến hành tinh mất khả năng cân bằng tự nhiên mà nó từng sở hữu.

Amazon

Amazon là khu rừng mưa lớn nhất thế giới và luôn được xem như tuyến phòng thủ quan trọng trước biến đổi khí hậu. Tuy nhiên đến năm 2024, theo nhiều bộ dữ liệu quan sát vệ tinh và nghiên cứu, Amazon đã mất khoảng 13% - 17% diện tích rừng nguyên sinh so với ban đầu, tương đương 71,5 triệu đến 93,5 triệu hecta bị phá hủy hoặc suy thoái vĩnh viễn. Đây không chỉ là mất mát về diện tích mà là sự suy giảm khả năng tự tạo mưa.

Nhiều nhà khoa học cảnh báo rằng khi mức mất rừng chạm ngưỡng 20% - 25%, tương đương 110 đến 137 triệu hecta, hệ thống nước của Amazon có thể sụp đổ và rừng mưa sẽ dần chuyển thành dạng xavan khô.

Năm 2023, Brazil ghi nhận mức giảm phá rừng đáng khích lệ nhờ thay đổi chính sách, nhưng năm 2024 lại xuất hiện diện tích cháy rừng kỷ lục do hạn hán nghiêm trọng. Một số vùng đã chuyển từ hấp thụ carbon sang phát thải carbon, cho thấy rừng không chỉ thu hẹp mà còn mất khả năng vận hành đúng chức năng sinh thái của nó.

Congo Basin

Congo Basin là vành đai rừng nhiệt đới lớn thứ 2 thế giới với diện tích rừng nguyên sinh ước tính khoảng 170 triệu hecta, được xem như bể chứa carbon bền vững nhất trên cạn. Mỗi hecta rừng Congo hấp thụ carbon hiệu quả hơn cả Amazon nhờ mật độ sinh khối dày đặc và hệ thống đầm lầy than bùn rộng lớn. Tuy nhiên trong hai thập kỷ qua, nhiều nghiên cứu cho thấy khu vực này đang suy yếu nhanh hơn dự đoán.

Riêng trong năm 2024, Cộng hòa Dân chủ Congo mất khoảng 590 nghìn hecta rừng nguyên sinh, mức cao nhất trong nhiều thập kỷ theo dữ liệu vệ tinh. Tính từ năm 2002 đến 2024, Congo Basin đã mất khoảng 7%, tương đương gần 12 triệu hecta rừng nguyên sinh. Đây là mức suy giảm đáng báo động đối với một trong những khu rừng đóng vai trò “lá phổi bền vững cuối cùng” của hành tinh.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ nông nghiệp du canh và sản xuất than củi, 2 sinh kế gắn chặt với người dân tại đây. Trong vài năm gần đây, áp lực còn tăng nhanh bởi khai thác khoáng sản phục vụ ngành năng lượng sạch. Nguy hiểm nhất là hệ thống đầm lầy than bùn khổng lồ ở vùng trung tâm Congo có diện tích tương đương 14,5 triệu hecta, là kho chứa carbon cổ đại tích tụ hơn 10 nghìn năm, với tổng lượng carbon được ước tính vào khoảng 30 tỷ tấn. Con số này tương đương gần 30 năm khí thải nhiên liệu hóa thạch của toàn bộ Hoa Kỳ. Nếu than bùn bị phá vỡ hoặc khô cạn, lượng carbon giải phóng có thể làm đảo ngược nhiều nỗ lực giảm phát thải mà thế giới đang theo đuổi.

Đông Nam Á

Ở Đông Nam Á, đặc biệt là Borneo và Sumatra, mức độ suy thoái rừng trong bốn thập kỷ qua nằm trong nhóm nhanh nhất thế giới. Borneo từng được bao phủ bởi khoảng 55 triệu hecta rừng nguyên sinh, nhưng đến năm 2023 gần một nửa diện tích này đã biến mất, tương đương hơn 26 triệu hecta bị phá hủy hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng.

Sumatra cũng chứng kiến mức độ mất rừng nghiêm trọng, với khoảng 70% rừng đất thấp nguyên sinh đã bị xóa bỏ để nhường chỗ cho các đồn điền dầu cọ, rừng trồng công nghiệp và khai khoáng.

Trong giai đoạn 2021 đến 2023, Indonesia đạt tiến bộ đáng kể khi mức mất rừng nguyên sinh giảm xuống mức thấp lịch sử, chỉ còn khoảng 130 nghìn hecta trong năm 2023, so với mức từng vượt 900 nghìn hecta mỗi năm cách đây một thập kỷ. Tuy nhiên, sự cải thiện này rất mong manh vì hơn 40% diện tích rừng còn lại của Indonesia nằm trên đất than bùn. Trong các năm cao điểm như 2015, cháy than bùn đã giải phóng hơn 1,75 tỷ tấn CO₂, cao hơn cả lượng khí thải hàng năm của Nhật Bản.

Lào cũng đang trở thành điểm nóng phá rừng mới của Tiểu vùng Mekong. Riêng năm 2023, Lào ghi nhận tăng 47% diện tích mất rừng nguyên sinh, mức tăng nhanh nhất Đông Nam Á. Nhiều khu vực bị chuyển đổi để trồng cao su, sắn và làm hạ tầng phục vụ xuất khẩu, khiến rừng nguyên sinh của Lào giảm xuống dưới 8 triệu hecta, thấp hơn đáng kể so với hai thập kỷ trước.

Trên toàn khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là ở Indonesia, Malaysia và Philippines, các nhà khoa học ước tính rằng hơn 80% rừng nguyên sinh đất thấp đã bị mất hoặc phân mảnh. Điều này khiến khu vực không còn đủ diện tích rừng liên tục để duy trì độ ẩm, dẫn tới khô hạn kéo dài, cháy rừng lan rộng và lượng carbon phát thải ngày càng tăng.

Hậu quả

Khi cả 3 vành đai rừng lớn nhất cùng suy giảm, Trái đất không còn bất kỳ vùng đệm sinh thái nào đủ mạnh để cân bằng những biến động mà con người tạo ra. Hạn hán cực đoan hơn, lũ lụt tàn phá mạnh hơn và chu trình gió mùa của các quốc gia nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, có thể bị xáo trộn nghiêm trọng.

Nhân loại không còn nhiều thời gian để hành động và không thể tiếp tục dựa vào khả năng tự phục hồi của tự nhiên. Nếu không kịp thời thay đổi mô hình sản xuất, tiêu thụ và chính sách bảo vệ rừng, thế kỷ này có thể chứng kiến sự sụp đổ của những hệ sinh thái trọng yếu nhất của trái đất cùng với những hệ quả vượt ngoài khả năng ứng phó của con người.

(Nguồn: Tổng hợp)