MỸ TIẾP TỤC XUẤT KHẨU LƯỢNG LỚN RÁC NHỰA VÀO INDONESIA

Sau khi Trung Quốc đóng cửa thị trường nhập khẩu rác phế liệu năm 2018, Mỹ nhanh chóng tìm các điểm đến mới cho dòng chất thải khổng lồ của mình; và Indonesia trở thành một trong những đích đến chính. Theo dữ liệu thương mại quốc tế, Indonesia từng nhập hàng trăm nghìn tấn nhựa phế liệu mỗi năm trong giai đoạn 2018 - 2021. Phần lớn lượng rác này đi qua những kênh khai báo sai, đội lốt “giấy phế liệu” hoặc “phế liệu tái chế hợp pháp”, cho phép rác len lỏi qua các cửa khẩu mà không bị phát hiện.

Năm 2019, Indonesia đã phát hiện 58 container từ Mỹ khai báo là giấy tái chế nhưng thực chất chứa rác hỗn hợp, bao gồm nhựa phế thải và rác sinh hoạt. Chính quyền lập tức yêu cầu trả lại toàn bộ số container này về Mỹ. Tuy nhiên, điều tra của Basel Action Network (BAN) cho thấy chỉ 12 container thực sự quay trở lại; phần lớn còn lại bị chuyển hướng sang các quốc gia khác như Ấn Độ, Hàn Quốc, Thái Lan, Việt Nam và Canada. Sự thật này cho thấy rác không biến mất khi bị từ chối, mà chỉ thay đổi điểm đến và đổ dồn sang những quốc gia có hệ thống kiểm soát yếu hơn. Các chuyên gia gọi đây là “hiệu ứng chuyển hướng rác”: một nước đóng cửa, rác sẽ tìm đường sang nước kế bên.

Hậu quả môi trường

Những lô rác “giấy” bị trộn nhựa thường được bán lại với giá rẻ cho các cơ sở tái chế nhỏ lẻ hoặc làm nhiên liệu đốt trong các lò thủ công. Tại nhiều làng nghề ở Đông Java, nhựa phế thải được đốt để sấy thực phẩm hoặc nung gạch, thải ra lượng lớn hóa chất độc hại. Báo cáo hợp tác giữa IPEN và Nexus3 ghi nhận mức độ ô nhiễm dioxin tại những khu vực này đặc biệt nghiêm trọng: mẫu trứng gà thu thập từ một hộ dân gần điểm đốt rác cho thấy nồng độ dioxin thuộc nhóm cao nhất từng ghi nhận ở châu Á, vượt xa ngưỡng an toàn châu Âu hàng chục lần. Người dân địa phương hoàn toàn đứng ngoài chuỗi thương mại rác toàn cầu lại trở thành nạn nhân trực tiếp của ô nhiễm độc hại và rủi ro sức khỏe lâu dài.

Ở quy mô lớn hơn, Indonesia nhiều lần rơi vào tình trạng khủng hoảng rác nhập khẩu. Khi lượng rác từ Mỹ, châu Âu và Úc đổ về quá mức, các cảng như Batam, Surabaya và Tanjung Priok bị quá tải, buộc Indonesia phải trả lại hàng loạt lô hàng. Tuy nhiên, việc kiểm soát tại biên giới không đồng nhất, cộng với việc chia nhỏ lô hàng hoặc chuyển hướng qua nước thứ ba, khiến rác vẫn tiếp tục lọt vào Indonesia. Vì vậy, dù Indonesia ban hành nhiều quy định nghiêm ngặt, dòng rác từ Mỹ vẫn âm thầm chảy vào.

Chính sách nhập khẩu nhựa phế liệu

Theo các báo cáo chính sách năm 2025, Indonesia đang triển khai lộ trình giảm mạnh nhập khẩu phế liệu và tiến tới dừng hoàn toàn. Chỉ một số ngành công nghiệp có thể chứng minh rõ nguồn gốc và quy trình tái chế sạch mới được phép tiếp tục nhập khẩu. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của lệnh cấm phụ thuộc lớn vào năng lực quản lý tại cảng biển, sự minh bạch trong chuỗi cung ứng và hợp tác quốc tế trong việc phát hiện khai báo sai. Nếu những lỗ hổng này không được xử lý tận gốc, dòng rác từ Mỹ và các nước phát triển sẽ tiếp tục tìm cách xâm nhập vào Indonesia.

Việc xử lý đúng chuẩn một tấn rác nhựa ở Mỹ tốn kém hơn rất nhiều so với việc xuất khẩu. Vì thế, các doanh nghiệp có động lực kinh tế mạnh để tìm nơi “đổ rác” rẻ nhất, còn các cộng đồng ở Indonesia phải trả giá bằng môi trường, sức khỏe và sinh kế. Đó là một bất bình đẳng môi trường rõ rệt, nơi lợi nhuận thuộc về các nước giàu, còn thiệt hại lại dồn lên vai những cộng đồng ít có tiếng nói nhất.

Câu chuyện Mỹ tiếp tục tuồn rác vào Indonesia vì vậy không chỉ là vấn đề của riêng 2 quốc gia, mà là biểu tượng cho một hệ thống toàn cầu vận hành trên sự bất công: nơi chất thải được xuất khẩu đi cùng lợi ích tài chính, còn rủi ro và bệnh tật thì nhập khẩu vào những cộng đồng nghèo. Nếu các quốc gia phát triển tiếp tục né tránh trách nhiệm xử lý rác của chính mình và nếu những lỗ hổng thương mại vẫn tồn tại, thì mọi lệnh cấm của Indonesia cũng chỉ là hàng rào giấy trước một dòng chất thải không bao giờ dừng lại.

(Nguồn: Tổng hợp)